ย้อนนึกถึงความทรงจำในอดีตผ่าน “กลิ่น”

ประสาทรับรู้ทางกลิ่นของมนุษย์มีความเชื่อมโยงอย่างใกล้ชิดกับความทรงจำ อารมณ์ และสุขภาพจิต ต่างจากประสาทสัมผัสอื่น ๆ สัญญาณรับกลิ่นเดินทางโดยตรงไปยังระบบลิมบิก (Limbic) โดยเฉพาะสมองส่วนอะมิกดาลา (Amygdala) และ ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) ซึ่งเป็นบริเวณของสมองที่เกี่ยวข้องกับอารมณ์และความทรงจำ ความเชื่อมโยงนี้อธิบายว่าทำไมกลิ่นบางกลิ่นจึงสามารถกระตุ้นความรู้สึกหรือความทรงจำได้

กลิ่นสามารถส่งผลต่ออารมณ์ของเราได้ บางทีกลิ่นหอมอาจทำให้นึกถึงซุปของคุณพ่อ หรือกลิ่นดอกไม้ที่ชวนให้นึกถึงน้ำหอมของคุณย่า กลิ่นสามารถปลุกความทรงจำของคนที่คุณรัก เหตุการณ์พิเศษ หรือสถานที่สำคัญในชีวิตของคุณ หรือแม้แต่ช่วงเวลาที่ไม่สบายใจหรือเจ็บปวด

ความเชื่อมโยงระหว่าง “กลิ่น” และ “ความทรงจำ”

งานวิจัยแสดงให้เห็นว่าความทรงจำที่เกี่ยวข้องกับกลิ่นนั้นมีอารมณ์มากกว่าความทรงจำเกี่ยวกับภาพ งานวิจัยชิ้นหนึ่งได้ให้ผู้เข้าร่วมทดลองสัมผัสทั้งกลิ่นและภาพที่เชื่อมโยงกับความทรงจำเฉพาะอย่างหนึ่ง ผลปรากฏว่ากลิ่นมีผลต่อการทำงานของอะมิกดาลา (Amygdala) และอารมณ์ที่ผู้เข้าร่วมรายงานอย่างมีนัยสำคัญ ซึ่งผลกระทบนี้อาจเกิดจากวิธีการประมวลผลกลิ่นของสมองที่แตกต่างจากประสาทสัมผัสอื่น ๆ สัญญาณประสาทที่ส่งข้อมูลเกี่ยวกับการมองเห็น การได้ยิน และการสัมผัส โดยทั่วไปจะผ่านส่วนของสมองที่เรียกว่า ทาลามัส (Thalamus) ลองนึกภาพทาลามัส (Thalamus) เป็นสถานีส่งต่อที่รับสัญญาณจากทั่วทุกมุมและตัดสินใจว่าสัญญาณเหล่านั้นควรไปที่ใด “สัญญาณกลิ่นจะข้ามทาลามัส (Thalamus) และตรงไปยังออลแฟกทอรีบัลบ์ (olfactory bulb) จากนั้นไปยังอะมิกดาลา (Amygdala) และ ฮิปโปแคมปัส (Hippocampus) อย่างรวดเร็ว” การเชื่อมต่อที่เป็นเอกลักษณ์ในสมองนี้สะท้อนให้เห็นถึงความสำคัญของกลิ่น

ในปี 2008 Weber และ Heuberger ได้ทำการทดลองโดยให้ผู้เข้าร่วมได้สัมผัสกับกลิ่นต่าง ๆ แล้วให้คะแนนอารมณ์ ความสงบ และความตื่นตัวของตนเอง รวมถึงความน่าพึงพอใจของกลิ่น ผลปรากฏว่าผู้เข้าร่วมที่ดมกลิ่นพืชให้คะแนนตนเองว่ามีอารมณ์ที่ดีขึ้น ความตื่นตัว และความสงบสูงกว่ากลุ่มอื่น การทดลองเพิ่มเติมที่ลองลดสิ่งเร้าทางสายตาลงเพื่อแยกผลกระทบของกลิ่นก็ให้ผลลัพธ์เช่นเดียวกัน กลิ่นสังเคราะห์ไม่ได้แสดงผลลัพธ์ที่เหมือนกัน สิ่งนี้จึงแสดงให้เห็นว่ากลิ่นธรรมชาติสามารถช่วยปรับปรุงการทำงานทางอารมณ์โดยรวมได้

นอกจากนี้ งานวิจัยยังพบว่าความคุ้นเคยจะช่วยเพิ่มความพึงพอใจ เฉพาะกับกลิ่นที่โดยปกติเป็นกลิ่นหอมอยู่แล้วเท่านั้น เช่น กลิ่นขนมเค้ก ป๊อปคอร์นเนย แต่จะไม่มีผลกับกลิ่นที่เหม็น เช่น กลิ่นตัวสกั๊งค์ เนื่องจากคนเรามักผูกพันกลิ่นหอมที่คุ้นเคยเข้ากับประสบการณ์ที่ดี ในขณะที่กลิ่นเหม็นเรามักจะพบเจอเพียงไม่กี่ครั้งและมักอยู่ในสถานการณ์ที่ไม่ดีลองนึกถึงน้ำหอมที่คนใกล้ชิดของคุณใช้ มันเป็นสิ่งที่คุ้นเคยและมีโอกาสเชื่อมโยงกับประสบการณ์ที่ดีมากกว่ากลิ่นที่ไม่พึงประสงค์

ต่อมาทีมวิจัยได้ทำการทดลองซ้ำ แต่มีการตรวจวัดค่าการนำไฟฟ้าของผิวหนังเพิ่มเติม พบว่ายิ่งผู้ทดสอบรู้สึกคุ้นเคยและพึงพอใจกับกลิ่นมากเท่าไหร่ ค่าการนำไฟฟ้าของผิวหนังก็ยิ่งลดลง สัญญาณนี้ชี้ให้เห็นว่ากลิ่นที่หอมและคุ้นเคยช่วยให้ร่างกายเข้าสู่ภาวะที่สงบผ่อนคลายและไม่กระตุ้นให้เกิดความกลัวหรือความตื่นเต้น ซึ่งต่างจากกลิ่นไม่พึงประสงค์ที่กระตุ้นให้เหงื่อออก นอกจากกลิ่นจะส่งผลต่ออารมณ์และร่างกายของเราแล้ว สภาวะทางอารมณ์ในขณะนั้นก็สามารถส่งผลต่อการรับรู้และความรู้สึกของเราที่มีต่อกลิ่นได้เช่นกัน

ความทรงจำเกี่ยวกับกลิ่นมีผลกระทบต่อสุขภาพอย่างไรบ้าง

ส่วนใหญ่แล้วกลิ่นมักกระตุ้นความทรงจำที่น่ารื่นรมย์ ซึ่งเชื่อมโยงคุณกับตัวตนในวัยเด็ก คุณอาจรู้สึกสงบและมีความสุขมากขึ้น มีงานวิจัยบางชิ้นรายงานถึงประโยชน์ด้านสุขภาพของความทรงจำที่เกิดจากกลิ่น เช่น

• ลดการอักเสบ
• เพิ่มความสามารถในการจดจำในผู้ที่มีภาวะซึมเศร้า
• การหายใจช้าลงและรู้สึกสงบขึ้น

จิตแพทย์ ดร. Drew Cumming กล่าวว่า “มีความเชื่อมโยงระหว่างกลิ่นและอารมณ์ในสมองของเรา การกระตุ้นความทรงจำจากกลิ่นอาจเป็นประโยชน์หากคุณรู้สึกเศร้าหรือเครียดมากเกินไป แม้ว่าจะไม่มีงานวิจัยที่บันทึกเรื่องนี้ไว้ก็ตาม” ดังนั้นการใช้ความทรงจำจากกลิ่นเป็นรูปแบบหนึ่งของการบำบัดก็สมเหตุสมผลเช่นกัน

บางครั้งกลิ่นก็เชื่อมโยงกับความทรงจำและอารมณ์เชิงลบ งานวิจัยชิ้นหนึ่งรายงานว่ากลิ่นเป็นตัวกระตุ้นในผู้ที่มีภาวะเครียดจากเหตุการณ์รุนแรง (PTSD) จำเป็นต้องได้รับการรักษาจากผู้ให้บริการด้านสุขภาพ แต่ก็มีเทคนิคที่คุณสามารถใช้ได้ที่บ้าน สำหรับผู้ที่มีอาการที่ไม่รุนแรงมากนัก ตัวอย่างเช่น หากความทรงจำเกี่ยวกับกลิ่นทำให้เกิดอาการเล็กน้อย ดร. Cumming แนะนำให้ลองใช้เทคนิคการเชื่อมโยงกับความเป็นจริง “กลยุทธ์เหล่านี้สามารถช่วยให้คุณกลับมาอยู่กับปัจจุบันและลดความเครียดและความวิตกกังวลได้”

การนึกถึงกลิ่นหอม ๆ ทำให้เรามีความสุข สงบ และตื่นตัวมากขึ้น เนื่องจากกลิ่นมีความสำคัญมากต่ออารมณ์ของเรา นอกจากนี้ยังสามารถกระตุ้นเตือนถึงช่วงเวลาที่คุ้นเคย ในทางกลับกัน สภาวะทางอารมณ์ของเราสามารถส่งผลต่อการรับรู้กลิ่นได้ ผู้ที่มีระบบรับกลิ่นทำงานไม่ปกติอาจแสดงอารมณ์ที่ผิดปกติได้ โดยแสดงอาการผิดปกติทางอารมณ์ต่าง ๆ เช่น โรคซึมเศร้าหรือโรคจิตเภท