ประวัติศาสตร์ของชีสนั้นมีความหลากหลายและน่าสนใจ แม้ว่าจะไม่มีข้อมูลที่ชัดเจนว่าการผลิตชีสเริ่มขึ้นเมื่อใด แต่สิ่งที่เรารู้จากนักประวัติศาสตร์ก็คือศิลปะการทำเนยแข็งนั้นมีมานับพันปี

ชีสอยู่ในกลุ่มผลิตภัณฑ์อาหารหมักขนาดใหญ่มานานหลายศตวรรษ ก่อนที่จะมีการแช่แข็ง ผู้คนในชุมชนเก็บรักษาอาหารด้วยการหมักได้อย่างปลอดภัย ในขณะเดียวกันก็เพิ่มรสชาติและคุณค่าทางโภชนาการไปด้วย วิธีเก็บรักษาชีสที่คล้ายกันนี้พบได้ในโยเกิร์ต กะหล่ำปลีดอง กิมจิ และอาหารแบบดั้งเดิมอื่น ๆ อีกนับไม่ถ้วน

ไม่มีใครรู้แน่ชัดว่าใครเป็นคนทำชีสชิ้นแรก และไม่มีหลักฐานทางโบราณคดีปรากฎชัดเจนว่าต้นกำเนิดของชีสมาจากที่ไหน ซึ่งไม่สามารถระบุผู้คิดค้นการให้กำเนิดชีสได้เพียงแหล่งเดียว มีเพียงเรื่องเล่าที่กล่าวว่า ชีสเกิดขึ้นท่ามกลางการเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่จากการเลี้ยงสัตว์และการผลิตนมในยุคหินใหม่ เมื่อชุมชนต่าง ๆ เลี้ยงแกะ แพะ และวัว พวกเขาได้เรียนรู้วิธีการต่าง ๆ ในการเปลี่ยนของเหลวที่เน่าเสียง่ายให้กลายเป็นอาหารที่สามารถแบ่งปัน เคลื่อนย้าย เก็บรักษา หรือรับประทานได้ในระดับความสดใหม่ที่แตกต่างกัน เพียงแต่ภายหลังมีหลักฐานที่สามารถระบุได้เพียงว่ามีการแปรรูปนมก่อน แล้วค่อยมีหลักฐานโดยตรงเกี่ยวกับการแยกนมเปรี้ยวในภายหลัง

เกษตรกรในสมัยก่อนเก็บนมไว้ในภาชนะที่ทำจากกระเพาะสัตว์ ซึ่งมีเอนไซม์เรนเน็ตเป็นส่วนประกอบ เอนไซม์นี้ทำให้โปรตีนในนมจับตัวเป็นก้อนและแยกออกเป็นนมเปรี้ยวและเวย์ ทำให้เกิดชีสขึ้นเป็นครั้งแรก

ต้นกำเนิดที่แท้จริงของชีส เมื่อไหร่ ที่ไหน และอย่างไร ยังคงเป็นปริศนา แต่ความเห็นส่วนใหญ่จากผู้ที่ศึกษาประวัติศาสตร์อาหารและเครื่องดื่มอย่างละเอียด ได้วางลำดับเวลาโดยทั่วไปดังนี้

ชีสในจักรวรรดิโรมัน

ชาวโรมันมีบทบาทสำคัญในการเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับการทำชีสไปทั่วยุโรป เมื่อจักรวรรดิโรมันขยายตัว ความหลากหลายของการผลิตชีสก็เพิ่มขึ้นตามไปด้วย ชาวโรมันขึ้นชื่อเรื่องการทดลองกับนมชนิดต่างๆ (รวมถึงนมแกะ นมแพะ และนมวัว) และเทคนิคการบ่มต่างๆ พวกเขายังแนะนำแนวคิดเรื่องชีสแข็งและชีสอ่อน โดยมีการบันทึกไว้มากกว่า 20 ชนิดภายในศตวรรษที่ 1 หลังคริสต์ศักราช

เมื่ออิทธิพลของโรมันลดลง วัฒนธรรมต่าง ๆ ทั่วยุโรปก็ถูกปรับเปลี่ยนไป นำไปสู่การพัฒนาชีสประจำภูมิภาคที่เราคุ้นเคยในปัจจุบัน ตัวอย่างเช่น Parmigiano-Reggiano ในอิตาลี และ Roquefort ในฝรั่งเศส

ชีสในยุคกลาง

ยุคกลางเป็นช่วงเวลาสำคัญในประวัติศาสตร์การทำชีส นักบวชมีบทบาทสำคัญในการอนุรักษ์และพัฒนาเทคนิคการทำชีสในช่วงเวลานั้น โดยได้ทำการทดลองเกี่ยวกับกระบวนการบ่ม การเพาะเลี้ยงแบคทีเรีย และนมชนิดต่าง ๆ เพื่อสร้างชีสที่ได้รับความนิยมมากที่สุดในปัจจุบัน อารามกลายเป็นศูนย์กลางการผลิตชีส และชีสหลายชนิดที่พัฒนาขึ้นในช่วงเวลานั้นยังคงผลิตในลักษณะเดียวกัน ตัวอย่างเช่น ชีส Brie, Camembert, และ Munster

ชีสในยุคฟื้นฟูศิลปวิทยาการ

ชีสเป็นวัตถุดิบหลักในการทำอาหาร ยุคเรเนสซองส์ได้จุดประกายความสนใจในด้านการทำอาหารอีกครั้ง ทำให้ชีสกลายเป็นส่วนประกอบสำคัญในอาหารยุโรป ชีสหลากหลายชนิดใหม่ ๆ เกิดขึ้นเมื่อผู้ผลิตชีสทดลองกระบวนการบ่ม ชีสที่แตกต่างกัน ในช่วงเวลานี้ชีสเริ่มได้รับการยอมรับนอกยุโรปด้วย มีการพัฒนาชีสประเภทใหม่ ๆ เช่น Cheddar และ Monterey Jack เกิดขึ้น

การปฏิวัติอุตสาหกรรมในศตวรรษที่ 19 ได้เปลี่ยนแปลงกระบวนการผลิตชีสให้ผลิตได้จำนวนมาก ทำให้ประชาชนเข้าถึงการบริโภคชีสได้ทั่วถึงขึ้น ซึ่งเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ชีสยังคงเป็นส่วนสำคัญของอาหารทั่วโลกคือความสามารถในการปรับตัวให้เข้ากับสภาพแวดล้อมและวัฒนธรรมท้องถิ่น

ชีสหลากหลายชนิดในแต่ละภูมิภาค

ในอิตาลี ชีสอย่าง Parmigiano-Reggiano  และ Mozzarella กลายเป็นส่วนประกอบหลักในสูตรอาหารดั้งเดิม ฝรั่งเศสพัฒนาชีสเฉพาะถิ่นหลายร้อยชนิด โดยแต่ละชนิดเชื่อมโยงกับภูมิภาคและเทคนิคการผลิตที่เฉพาะเจาะจง อังกฤษเป็นที่รู้จักกันดีในเรื่อง Cheddar ในขณะที่กรีซยอมรับ Feta เป็นรากฐานสำคัญของมรดกทางอาหาร

แม้แต่ในสหรัฐอเมริกา การผลิตชีสในระดับภูมิภาคก็เฟื่องฟู วิสคอนซิน (Wisconsin) ซึ่งมักถูกเรียกว่า “ดินแดนแห่งผลิตภัณฑ์นมของอเมริกา” ได้สร้างชื่อเสียงระดับโลกในด้านผลิตภัณฑ์นมคุณภาพสูงและนวัตกรรมการผลิตชีส ความเชื่อมโยงระหว่างประวัติศาสตร์อาหารและเอกลักษณ์ท้องถิ่นนั้นเห็นได้ชัดในชีสทุกชิ้นที่ผลิตทั่วโลก

ทุกวัฒนธรรมได้พัฒนาชีสที่ชื่นชอบของตนเอง เพราะทุกชุมชนมีเรื่องราว ประเพณี และความผูกพันกับผืนดินที่แตกต่างกัน ความแตกต่างเหล่านั้นได้สร้างความหลากหลายของรสชาติและเทคนิคที่น่าทึ่ง ซึ่งยังคงเสริมสร้างอาหารทั่วโลกในปัจจุบัน

ปัจจุบันการทำชีสเป็นอุตสาหกรรมระดับโลกที่ผสมผสานเทคนิคโบราณเข้ากับเทคโนโลยีสมัยใหม่ แม้ว่าการผลิตชีสในชุมชนแบบดั้งเดิมยังคงได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่อง แต่นวัตกรรมการทำชีสได้สร้างชีสหลากหลายชนิดและชีสรสชาติใหม่ ๆ ขึ้นมา แต่ถึงอย่างไรการผลิตชีสแบบดั้งเดิมประจำภูมิภาคก็ยังคงได้รับความนิยมอย่างต่อเนื่อง